Content Management Powered by CuteNews
 

Ethem Ruhi Üngör'ün Ardından

Genel, Sayı 8

 

20. yüzyılın belki de 3-5 ''gerçek'' müzik araştırmacısından biri, koleksiyoncu kelimesinin çok çok zayıf kalacağı, sadece müzik aleti toplaması ve muhafaza etmesiyle değil, güfte ve eser toplayıp açığa çıkarmasıyla da gerçek mânâsıyla bir müzik arkeoloğu, magazin dışı Türk müzik dergiciliğini on senelerce sırtında taşımış olan yayıncı Ethem Ruhi Üngör'ün 10 Ağustos günü 87 yaşında ebediyete göçtüğü haberini ertesi sabah öğrenerek gaflet uykusundan uyandım. Bir süredir müzik dergiciliği ve müzik arkeolojisi üzerine iki röportaj yapmayı düşünüyordum ama vakitsizlik ve ''nasipsizlik'' yüzünden gerçekleştiremedim. İlk düşündüğüm, ne kadar büyük bir şey kaybettiğimizdi. Kim bilir anlatılmamış, yazılmamış ne hikayeler, kapağı açılmamış ne Pandora kutuları vardı...
 
 
Müzik arkeoloğu dedik... 2 ciltlik dev güfte antolojisinde topladığı binlerce güfte ve Karagöz Musikisi kitabında toplayıp notalarını verdiği Karagöz musikisi örneklerinin, gerçek bir arkeoloğun fırçasıyla gün ışığına kavuşmuş enfes mozaiklerden, abidevî mermer sunaklardan eksiği yok, fazlası kat be kat çoktur. Nitekim zamanımıza kadar bu derece geniş kapsamlı bir güfte kitabı daha yazılmamıştır. Her ne kadar bazı hatalar ve eksiklikler içerse de daha iyisi yapılana kadar eşsiz bir eser olmayı sürdürecektir. Tekrar basılmamış olması ne büyük bir eksiktir! Ya o Karagöz Musikisi kitabı? Elimizden yavaş yavaş kayıp giden bir mükemmel sanatın bir mükemmel musikisi olduğu, merhum tarafından resmen gözümüze sokulmuştur; biz hâlâ görmezden geliriz. Sadece bu iki eser Ethem Ruhi Üngör'ün adının musiki tarihimize altın harflerle yazılmasına yeter de artardı. Fakat o bununla kalmadı, hayatı boyunca yazdı, topladı, çaldı...
 

 
 
 
700 küsür parçalık müzik aleti koleksiyonunu maalesef görme şansına erişemedim. Bildiğimiz kadarıyla koleksiyonunda Nâsır Abdülbâkî Dede'nin, Kazasker Mustafa İzzet Efendi'nin neyleri, Neyzen Tevfik'in alkol tedavisi için Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi'nde yatarken karyola demirinden 
yaptığı neyi, Sultan Abdülaziz'in Kosta Ventura yapımı lavtası, Tanburi Cemil Bey'in 1887 yapımı Uzunyan yapısı tanburu gibi nadide parçalar bulunuyor. Ümidimiz bir takım bencil kişilerin eline geçmeden bu hazinenin devlet eliyle memlekete kazandırılması ve hâlâ büyük bir utancımız olan müzik müzesi eksiğimizin giderilmesi. Merhum hayattayken bunun için çok uğraştı; fakat malumunuz bu âlemde kıymet kaybettikten sonra anlaşılır. Umarız merhumun hayatında bilinmeyen kıymeti artık farkedilir de ülkemizin ilk müzik müzesine (?!) ismi verilir ve koleksiyonu kazandırılır.
 
 
11 Ağustos günü o kadar uğraşmamıza rağmen cenazesinin vaktini ve kaldırılacağı camiyi sağlıklı şekilde öğrenemedik. 20-30 kişilik bir cemaatle öğlen vakti defn
edildiğini ve hatalı bilgilerden ötürü cenazeyi kaçırdığımızı öğrendiğimizde daha insanlık namına çok fırın ekmek yememiz gerektiğini bir kere daha hatırladık. Böyle bir insanın cenaze vaktinin bile öğrenilemediği bir ülkedeyiz. Avrupa'da, ABD'de olsa dünya ayağa kalkardı diye düşünmekten kendimizi alamıyoruz; 
hayıflanarak, üzülerek, kahrolarak...
 
Merhumun yayınlanmış eserleri ve muhtelif tebliğ ve araştırmalarının listesini, CHA'dan alıntıyla aşağıda zikredelim:
 
  • Türk Marşları, 1965.
  • "REDHOUSE" Sözlüğü (Türkçe-İngilizce) Türk Musikisi Terimleri, 1968.
  • Türk Halk Çalgıları Üzerine Araştırma-Derleme ve Değerlendirme, (Tebliğ/1971).
  • Hüseyin Saadettin Arel'in Türk Musikisi Makamları Üzerine Bir Çalışma (İnceleme/1973).
  • Türk Davulu, (Tebliğ/1973).
  • Karagöz Musikisi Öğretiminde Bazı Esaslar (Tebliğ/1974).
  • Karacaoğlan'ın Musiki Devri ve Dörtlüklerinde Musiki, (Tebliğ/1975).
  • Kantemiroğlu ve Türk Musikisi (İnceleme/1976).
  • Türk Çalgılarında Anadolu Medeniyetleri Çalgıları İzlerinin araştırılması, (Tebliğ/1976).
  • Türk Çiftesi, (Tebliğ/1977).
  • Itri Üzerine İki Araştırma ve Açıklama, (Tebliğ/1978).
  • Türk Musikisinde Çalgılar, (Konferans/1978).
  • Nota Basımında 100. Yıl, Yayınlar-Yayıncılar (Tebliğ/1978).
  • Ayin-İlahi Formları, (İnceleme/1979).
  • Halk Ezgilerini Notaya Almada Makamla İlgili Sorunlar, (Tebliğ/1979).
  • Kıbrıs'ta Musiki, (İnceleme/1979).
  • Saadettin Kaynak, (Konferans/1980).
  • Türk Musiki Güfteler Antolojisi, (Kitap/1981).
  • Cornemuse de Turque, (Tebliğ/1981) Brüksel.
  • Türk Zurması, (Tebliğ/1981).
  • Türk Elsanatları Arasında Türk Çalgılarının Yeri, Önemi ve Düşünceler, (Tebliğ/1981).
  • Türk Musikisinin Batıya, Batı İçinde Balkanlara ve Balkanlar içinde Özellike Yugoslavya'ya Etkileri arasında 11 Zamanlı Usul İlişkileri, (Tebliğ/1983).
  • İbni Sina'nın Musiki Yönü, (Tebliğ/1983).
  • Musiki Eğitimimizde Görülmeyen Bibliyogra/Yayın-Bilim Dergisi'nin Önemi ve Düşünceler, (Tebliğ/1984).
  • Tar, (İnceleme/1984).
  • Balkanların Müşterek Çalgısı Tulum'un İki Değişik Tip'i, (Tebliğ/1985 Ohri).
  • Farabi'nin Musiki Yönü, (Tebliğ/1985).
  • Batı Bestekarlarında Türk ve Türklük Akımı ve Rossini'nin Türk Marşı, (İnceleme/1986).
  • Ortaoyunu'nda Musiki, (Tebliğ/1986).
  • Eugene Borrel'in Türk Musikisi Bibliyografyası Çalışması Üzerine, (İnceleme/1986).
  • Dini Musiki Felsefesi ve Dünya İslam Musikisinde Gelişmelerle, Bilinmeyen Husular Üzerine Düşünceler (Konferans/1987).
  • Denizli Halk Musikisi Bibliyografyası, (Tebliğ/1988).
  • Türk Musikisi Müzesi (Belge-Çalgı) Kurulması Üzerine Görüşler ve Öneriler (Tebliğ/1988).
  • Karagöz Musikisi, (Kitap/1989).
  • Pehlivan Musikisi, (Tebliğ/1991).
  • Türkiye Musikisi, (Tebliğ/1991).
  • Bibliyografya Kayıtlarında Türk Musikisinin Balkanlara Etkileri, (Tebliğ/1991).
  • Türk Musikisi Kütüphaneleri, Arşiv ve Koleksiyonlar (Konferans/1994).
  • Türkiye ve Makedonya'da Yaşayan Müslümanların Cenaze Törenlerinde Müzik (Tebliğ/1994 Ohri)
 
Zaman'dan Ali Pektaş'ın 15 Temmuz 2007 tarihli haberinden nakledelim:
 
Yurtdışından gelen tekliflere sıcak bakmayan Üngör, bu önemli kültür hazinesinin, kurulacak müzik müzesinde değerlendirilmesi arzusunda. Fakat bir şartla: Üngör, oluşturulacak müzede kendine yetki verilmesini ve bu önemli koleksiyonun bilimsel bir biçimde sergilenmesi için imkân sağlanmasını istiyor. Zira ona göre, 'malzeme' kadar, o malzemeyi değerlendirecek 'eleman' da önemli. Haklı olarak Türkiye'de müzik müzesi kurma konusunda en yetkin kişi olarak kendini görüyor. Zira ne zaman bu konu gündeme gelse ilk başvurulan kişi o: "Türkiye'de ilk çalgı müzesi kurulması girişimi TBMM Başkanı Necmettin Karaduman zamanında (1983-1987) oldu ve Kasımpaşa Aynalıkavak Kasrı'nda, İstanbul Belediye Müzesi'nden elde edilen 50 kadar (40'ı vasıfsız) çalgı, konu ile ilgisiz kimseler tarafından ve çalgı müzesine uygun olmayan, denize yakın bir mekânda kuruldu ve çalgılar kısa zamanda rutubet dolayısıyla küflendi. Hâlâ aynı durumdadırlar. İkinci girişim, 1990-91 yıllarında Kültür Bakanı Namık Kemal Zeybek zamanında yapıldı. 'Çalgı müzesi' kurmak amacıyla İzmir'de amatör bir çalgı yapımcısının yaptığı, hiçbir değeri olmayan 100 parça çalgı satın alındı ve yurtdışında istihza konusu olan sergiler düzenlendi ise de müze amacı tahakkuk etmedi."
Üçüncü girişimde devlet, Üngör ile pazarlık yapmış. Dönemin Kültür Bakanı İstemihan Talay'ın, Murat Bardakçı aracılığıyla kendisi ile fiyat pazarlığı yaptığını söyleyen Üngör, her şeyin 'oldubittiye getirilmeye çalışılmasından' rahatsız olmuş: "1998 yılı sonlarında benim malzemelerim tek mihver olmak üzere teşebbüse geçildi. 27 Kasım 1998 günü Yıldız Sarayı'nda basına, Bakan Talay'ın himayesinde bir brifing düzenlendi. Fakat bu girişim, aradan geçen 7-8 yıl içinde tahakkuk edemedi. Aynı şeyler, müze maksadından yoksun kişiler ve onların tebliğleri ile düzenlenen bir kongrede tekrarlandı. Her yönüyle fiyasko olarak sonuçlanan bu kongreden elde edilen gözlemlere göre, basit bir gösterişten ibaret bu girişimin de olumlu sonuç veremeyeceği aşikârdır." Üngör'e göre bu çabaların hep hüsranla bitmesinin sebebi, müze kurulmasında görevli kimselerin musiki dışından olup bu konuda hiçbir geçerli hizmetlerinin bulunmaması. Ayrıca mevcut müzik kütüphane ve arşivlerinin de Türkiye içinde olmadığı gibi bu kişilerde de olmaması.
Üngör, kendi imkânlarıyla 10 yıl içinde 20 bin 796 km ve 2765 mil yol kat etmiş. Yurt çapında bir Türk çalgıları araştırma-inceleme gezisi yapmış. Yurtdışı gezilerinden derlediklerini de katarak bu koleksiyonu oluşturmuş. Üngör'ün imza attığı diğer önemli faaliyetler arasında ise Türk Musikisi Kütüphanesi ile Türk Musikisi Arşivi var. Ayrıca dünyanın ikinci uzun ömürlü müzik dergisi olan Müzik Mecmuası'nı 47 yıldır tek başına çıkarıyor. Basılmayı bekleyen '1300 Yıllık Türk Çalgıları Ansiklopedisi' de dünyada ve Türkiye'de ilk kez yapılan bir çalışma. Üngör, bu birikimin değerlendirilmesi için son olarak Kültür Bakanı Atilla Koç'a mektup yazmış ama henüz cevap alamamış. Arşivini hibe etmek istemiyor: "Ücretsiz alınan şeyin değeri bilinmiyor. Bakıyorsunuz beş sene sonra başka birinin evinden çıkıyor."
Alışılageldiği üzere kısa bir ansiklopedik biyografisini de verelim:
 
Babası Ahmet Halit Bey ve amcası Muallim İbrahim Ethem Çanakkale'de savaşan Ethem Ruhi Üngör 1922 yılında Niğde'de doğdu. Babası gazi olarak döndü ancak amcası İbrahim Ethem şehit düşmüştü. Şehadetinden 7 yıl sonra ailede ilk doğan çocuk olduğu için Ethem Ruhi Üngör'e amcasının ismi verilmişti. Ethem Ruhi Üngör, Atatürk Kültür Dil ve Tarih Yüksek Kurumu tarafından 10-15 Eylül 2007'de Ankara Bilkent Otel'de yapılan toplantıda bilim, fikir ve sanat alanında çok önemli başarılara imza atarak ödül almaya hak kazanan 101 Türk büyüğü arasında yer almıştı. Üngör, Başbakan Erdoğan'ın da katıldığı bu törende ödülünü almıştı. Üngör ayrıca TBMM tarafından verilen "Üstün Hizmet Ödülü"nü 2008 yılında dönemin TBMM Başkanı Köksal Toptan'ın elinden almıştı. Hüseyin Saadettin Arel'in 1948 yılında kurduğu Musiki Mecmuası'nın yayınını uzun süre sürdürdü. Bu müzikoloji dergisi, 1998'de 500. sayısına ulaşmıştı. Istanbul Belediye Konseratuarı'nı 1955 yılında bitiren Üngör, 1955-68 yılları arasında konservatuarlarda, müzik derneklerinde ve özel okullarda öğretmenlik yapmış, daha sonra kendini bütünüyle müzikolojik araştırmalara adamıştı. Aynı zamanda batı müziğine ilgi duyan müzikolog, koro şefi Hulusi Öktem'in çoksesli korosunda uzun yıllar görev almış, bu toplulukla Fransa'nın Poitiers ve Rpoen Uluslararası Festivallerine katılmıştı. Üngör, katıldığı uluslararası müzik kongreleri ve sempozyumlarında 24 bildiri sunmuştu. Türk Askeri Müziği alanındaki uzmanlığı dolayısıyla birçok batı ülkesinin radyo ve televizyonunda bu müziği tanıtan programlar yapmıştı. Bu etkinliklerden biri olan 1979'da Belçika Radyo-TV'sinde sunduğu La Musique Mehter adlı açıklamalı program geniş ilgi uyandırmıştı.
 
Sabah gazetesinin internet sitesinde üstadın cenaze günü verilen haberde şöyle yazıyordu:
 
Üngör'un kızı Zerrin Ergül, babasının en büyük hayalinin kendi enstrümanlarının yer aldığı Türk Çalgı Müzesi kurulması olduğunu söyledi. Ergül, babasının hayali ile ilgili şu bilgileri verdi: "Her hükümetin kültür bakanı ile temasa geçti. Ancak bu hayalini gerçekleştiremedi. Bu nedenle kırgın gitti. Amcası Çanakkale şehidi olduğu için öldüğünde Çanakkale'ye gömülmek isterdi. Çanakkale'deki Alçıtepe köyüne gömeceğiz. 750 parçalık koleksiyonu vardı. İyi bir teklif gelirse satmayı düşünüyordu."
 
Merhum Ethem Ruhi Üngör'e Allah'tan rahmet diliyoruz. Ümidimiz odur ki bıraktıklarının kıymeti bilinir.

 

Korkutalp Bilgin
Ethem Ruhi Üngör'ün Ardından, Genel, Sayı 8


Saz ve Söz Bağımsız Türk Müziği Yayını olarak yazılarımızdan alıntı yapıldığında kaynak belirtilmesini rica ederiz.
www.sazvesoz.net | bilgi@sazvesoz.net