Content Management Powered by CuteNews
 

Koma Kavramı ve Türk Musikisi Ses Sistemine Farklı Bir Bakış

Araştırma, Sayı 7

Barbaros Ali Kaynak

 

 

Bir sistem stabil olduğu zaman tutarlı bir sistem haline dönüşür. Bu dönüşümün gerçekleşebilmesi için ortak bir dilden konuşur hale gelmek ve bu hale gelmek için de kesin ve birden fazla cevabı olmayan bir sistemin varlığından söz etmek gerekir. Bu noktada Türk Musikisi sistemi kendi içinde bu sorunlara henüz bir açıklık getirebilmiş değildir.
Bir sistemin tanımını gerçekleştirebilmek o sistemin üstüne kurulu olduğu ana fikrin (başlangıç noktası da diyebiliriz) bütün sistem ile olan tutarlılığına bağlıdır. Bu tanımdan yola çıkarak Türk Musikisi sistemine başka bir açıdan bakarsak, Türk Musikisi bir komalı ses sistemi üzerine kuruludur diyebiliriz. İlk tanıma göre değerlendirdiğimizde ise bu sistemi doğru tanımlayacak temel fikrin koma kavramı olduğunu rahatlıkla görmekteyiz.
 
 
Koma Kavramının Tanımı
 
12 Eşit tamperaman’a göre karşılaştırdığımızda yarım tondan da küçük olan aralık birimidir. Çeyrek ses diye tanımlayanlar da vardır. Kemal Karaosmanoğlu “Müzik Aritmetiği ve Dizi Kuramı” isimli ders notlarında koma tanımını şu şekilde yapmıştır;
 
“Aynı sayılan, fakat, değişik yollardan elde edilen iki sesin titreşimlerinin karşılaştırılması sırasında ortaya çıkan çok küçük farka koma denir.”
 
            Bu tanımdan yola çıkarak genelde bilindiği üzere (Türk musikisi teorisyenleri de dahil) koma tek ve değişmez bir aralık birimi değildir. Yani koma bir çok farklı türünden bahsedilebilir bir kavramdır.
 
            Yukarıdaki açıklamalar ile beraber bazı koma çeşitlerini kısaca açıklayalım;
 
  • Pisagor koması: Herhangi bir sesten başlamak üzere 12 beşli yukarı çıkıp, çıkan ses ile ilk ses arasındaki fark ile belirlenir. Bu fark 23.46 sent’tir. Bir oktavın 1200 sent olduğu bahsinden yola çıktığımızda oktavın yaklaşık 51 pisagor komasından oluştuğunu görmekteyiz. 1200 / 23.46= 51,15. Geleneksel Türk musikisi de aslen bu komayı kullanır. Zamanında üzerinde çok durulmuş olan 531.441 / 524.288 oranı da tam olarak pisagor komasının başka bir ifadesidir.
 
  • Sentonik koma: Genelde batı müziği denildiğinde algılanan koma çeşididir. 9/8 (tam ses) ile 10 / 9 (küçük tam ses) oranlarının arasındaki farkı işaret eder. Bu fark ise 21,5 senttir. Yani bir oktavı 55,8’e böler. 1200 / 21,5 = 55,8.
 
  • Holder koması: Temel olarak bir oktavın 53 eşit parçaya bölünmesi ile ortaya çıkan aralıktır. Bu da 1200 / 53 = 22,64 senttir.
 
 
Bu açıklamaların üzerine artık koma kavramının tek bir şeyi ifade etmediğini rahatlıkla görebilmekteyiz. Buradan yola çıkarak Türk Musikisinde iki farklı yaklaşımın sistemi nasıl değişik tanımladığını göreceğiz.
 
1-) Eğer yarım sesin 4, tam sesin ise 9 koma olduğundan yola çıkarsak sistemimizin kullandığı koma Holder komasıdır. Bu da bize sistemimizin 53 eşit tamperaman kullandığını gösterir. Şimdi basit bir yolla sağlamasını yapalım. 12 eşit tamperamandaki majör gamın kuralına komalarımızı uygulayalim. 2 tam + 1 yarım + 3 tam + 1 yarım ses yani 9 + 9 + 4 + 9 + 9 + 9 + 4 = 53 ses ile bir oktavı tamamlarız.
 
2-) Eğer Türk Musikisinde ses aralıklarının oran kavramı ile oluştuğundan yola çıkarsak da kullandığımız koma Pisagor komasıdır.
 
Bahsi geçen iki koma arasındaki farklılık 0.82 senttir. Tek başına algılanabilir bir fark olmaktan uzak olmasına rağmen sistemin tamamen farklı tanımlanmasına sebep olmaktadır. Burdan doğan karmaşa sistemi stabil olmaktan uzağa ve bir temelsizliğe itmektedir.
 
İcracılar ve yorum açısından bu netlikle değerlendirmek çok doğru olmayabilir fakat teorik ve sistemsel olarak; temeli sağlam, sağlaması yapılabilen, matematiksel olarak tutarlı bir Türk Musikisi sisteminden bahsedebilmek için önce sistemi tanımlayan ana fikrin değişmez olması gerekmektedir.
           
Bu iki farklı yaklaşımın etkilerini daha detaylı olarak aşağıdaki tabloda görebilirsiniz.
 
 
53TET
 
 
 
Türk Musikisi
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
No
TM
Sent
Hz
 
İsim
Sent
 
S. Farki
Seslerin Oranları
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Do
0,0
260,7716
 
0 KABA ÇARGAH
0,0
 
0,0
 
1
1
1
#1
22,6
264,2044
 
 
 
 
 
 
 
 
2
#2
45,3
267,6824
 
 
 
 
 
 
 
 
3
#3
67,9
271,2062
 
 
 
 
 
 
 
 
4
#4
90,6
274,7764
 
 1 Kaba Nim Hicaz
90,2
 
0,4
 
256
243
5
B4
113,2
278,3936
 
 2 Kaba Hicaz
113,7
 
-0,5
 
2187
2048
6
B3
135,8
282,0584
 
 
 
 
 
 
 
 
7
B2
158,5
285,7715
 
 
 
 
 
 
 
 
8
B1
181,1
289,5334
 
 3 Kaba Dik Hicaz
180,4
 
0,7
 
65536
59049
9
Re
203,8
293,3449
 
 4 YEGAH
203,9
 
-0,1
 
9
8
10
#1
226,4
297,2065
 
 
 
 
 
 
 
 
11
#2
249,1
301,119
 
 
 
 
 
 
 
 
12
#3
271,7
305,083
 
 
 
 
 
 
 
 
13
#4
294,3
309,0991
 
 5 Kaba Nim Hisar
294,1
 
0,2
 
32
27
14
B4
317,0
313,1681
 
 6 Kaba Hisar
317,6
 
-0,6
 
19683
16384
15
B3
339,6
317,2907
 
 
 
 
 
 
 
 
16
B2
362,3
321,4676
 
 
 
 
 
 
 
 
17
B1
384,9
325,6994
 
 7 Kaba Dik Hisar
384,4
 
0,5
 
8192
6561
18
Mi
407,5
329,987
 
 8 HÜSEYNİAŞİRAN
407,8
 
-0,3
 
81
64
19
#1
430,2
334,331
 
 
 
 
 
 
 
 
20
#2
452,8
338,7322
 
 
 
 
 
 
 
 
21
#3
475,5
343,1913
 
 
 
 
 
 
 
 
22
Fa
498,1
347,7091
 
 9 ACEMAŞİRAN
498,0
 
0,1
 
4
3
23
#1
520,8
352,2864
 
10 Dik Acemaşiran
521,5
 
-0,7
 
177148
131072
24
#2
543,4
356,924
 
 
 
 
 
 
 
 
25
#3
566,0
361,6226
 
 
 
 
 
 
 
 
26
#4
588,7
366,383
 
11 Irak
588,3
 
0,4
 
1024
729
27
b4
611,3
371,2061
 
12 Geveşt
611,7
 
-0,4
 
729
512
28
b3
634,0
376,0927
 
 
 
 
 
 
 
 
29
b2
656,6
381,0437
 
 
 
 
 
 
 
 
30
b1
679,2
386,0598
 
13 Dik Geveşt
678,5
 
0,7
 
262144
177147
31
Sol
701,9
391,1419
 
14 RAST
702,0
 
-0,1
 
3
2
32
#1
724,5
396,291
 
 
 
 
 
 
 
 
33
#2
747,2
401,5078
 
 
 
 
 
 
 
 
34
#3
769,8
406,7933
 
 
 
 
 
 
 
 
35
#4
792,5
412,1484
 
15 Nim Zirgule
792,2
 
0,3
 
128
81
36
b4
815,1
417,574
 
16 Zirgule
815,6
 
-0,5
 
6561
4096
37
b3
837,7
423,071
 
 
 
 
 
 
 
 
38
b2
860,4
428,6404
 
 
 
 
 
 
 
 
39
b1
883,0
434,283
 
17 Dik Zirgule
882,4
 
0,6
 
32768
19683
40
La
905,7
440
 
18 DÜGAH
905,9
 
-0,2
 
27
16
41
#1
928,3
445,7922
 
 
 
 
 
 
 
 
42
#2
950,9
451,6607
 
 
 
 
 
 
 
 
43
#3
973,6
457,6064
 
 
 
 
 
 
 
 
44
#4
996,2
463,6304
 
19 Kürdi
996,1
 
0,1
 
16
9
45
b4
1.018,9
469,7337
 
20 Dik Kürdi
1.019,6
 
-0,7
 
59049
32768
46
b3
1.041,5
475,9174
 
 
 
 
 
 
 
 
47
b2
1.064,2
482,1824
 
 
 
 
 
 
 
 
48
b1
1.086,8
488,5299
 
21 Segâh
1.086,3
 
0,5
 
4096
2187
49
Si
1.109,4
494,961
 
22 BUSELİK
1.109,8
 
-0,4
 
243
128
50
#1
1.132,1
501,4767
 
 
 
 
 
 
 
 
51
#2
1.154,7
508,0782
 
 
 
 
 
 
 
 
52
#3
1.177,4
514,7667
 
23 Dik Buselik
1.176,5
 
0,9
 
1048576
531441
53
Do
1.200,0
521,5431
 
24 Çargah
1.200,0
 
0,0
 
2
1
Tablo 1: 53 eşit tamperaman ve Geleneksel Türk Musikisi aralıklarının karşılaştırılması. (Kalın karakter ile yazılanlar Türk Musikisinde (teorik olarak) kullanılan seslere işaret etmektedir)
 
SONUÇ
            Müzik teknolojileri ile uğraşan bir insan olarak bu konuya ilk lisans tezimde değinmiştim. Bilgisayar ortamında yapay bir kanun enstrümanı yaparak bu ve benzer diğer sorunlara basit çözümler aramıştım. Sonuç olarak gördüğüm şey ise ciddi mesai saatlerinin bizleri beklediğiydi. Bu makalede değindiğim sadece bu yola çıkarken ilk adımımızı sağ ayağımızla mı yoksa sol ayağımızla mı atmamız gerektiğidir.
 
 
KAYNAKÇA
  • Karaosmanoğlu, M. K., (2006), Müzik Aritmetiği ve Dizi Kuramı Ders Notları.
  • Barbaros Ali Kaynak, Kanun Enstrümanı Örneklemesi, Uygulamaları ve Türk Musikisinde Referans Kaynak Yaratımı, YTÜ Sanat Tasarım Fakültesi, İstanbul 2007.
 
 
 
EK 1
            Udi Nevres Bey’in Hüzzam Saz Semaîsi eserinin Esra BERKMAN’ın icrası ve MIDI olarak 53 eşit tamperamana göre sinüs dalgası ile çalınmış hallerini aşağıdaki linklerden dinleyebilirsiniz.
 
Udi Nevres Bey – Hüzzam Saz Semaîsi – Kanun: Esra BERKMAN
Udi Nevres Bey – Hüzzam Saz Semaîsi – MIDI: Sinüs Dalgası 
 
EK 2
53 Eşit Tamperamanda Komaların MIDI Pitch Bend değerleri
No
TM
Sent
Yarıton
MIDI No
PB
Hz
İsim
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Do
0,0
0
60
8.192
260,7716
0 KABA ÇARGAH
1
#1
22,6
0
60
9.119
264,2044
 
2
#2
45,3
0
60
10.047
267,6824
 
3
#3
67,9
1
61
6.878
271,2062
 
4
#4
90,6
1
61
7.806
274,7764
 1 Kaba Nim Hicaz
5
b4
113,2
1
61
8.733
278,3936
 2 Kaba Hicaz
6
b3
135,8
1
61
9.660
282,0584
 
7
b2
158,5
2
62
6.492
285,7715
 
8
b1
181,1
2
62
7.419
289,5334
 3 Kaba Dik Hicaz
9
Re
203,8
2
62
8.347
293,3449
 4 YEGAH
10
#1
226,4
2
62
9.274
297,2065
 
11
#2
249,1
2
62
10.201
301,119
 
12
#3
271,7
3
63
7.033
305,083
 
13
#4
294,3
3
63
7.960
309,0991
 5 Kaba Nim Hisar
14
b4
317,0
3
63
8.888
313,1681
 6 Kaba Hisar
15
b3
339,6
3
63
9.815
317,2907
 
16
b2
362,3
4
64
6.646
321,4676
 
17
b1
384,9
4
64
7.574
325,6994
 7 Kaba Dik Hisar
18
Mi
407,5
4
64
8.501
329,987
 8 HÜSEYNİAŞİRAN
19
#1
430,2
4
64
9.429
334,331
 
20
#2
452,8
5
65
6.260
338,7322
 
21
#3
475,5
5
65
7.187
343,1913
 
22
Fa
498,1
5
65
8.115
347,7091
 9 ACEMAŞİRAN
23
#1
520,8
5
65
9.042
352,2864
10 Dik Acemaşiran
24
#2
543,4
5
65
9.970
356,924
 
25
#3
566,0
6
66
6.801
361,6226
 
26
#4
588,7
6
66
7.728
366,383
11 Irak
27
b4
611,3
6
66
8.656
371,2061
12 Geveşt
28
b3
634,0
6
66
9.583
376,0927
 
29
b2
656,6
7
67
6.414
381,0437
 
30
b1
679,2
7
67
7.342
386,0598
13 Dik Geveşt
31
Sol
701,9
7
67
8.269
391,1419
14 RAST
32
#1
724,5
7
67
9.197
396,291
 
33
#2
747,2
7
67
10.124
401,5078
 
34
#3
769,8
8
68
6.955
406,7933
 
35
#4
792,5
8
68
7.883
412,1484
15 Nim Zirgule
36
b4
815,1
8
68
8.810
417,574
16 Zirgule
37
b3
837,7
8
68
9.738
423,071
 
38
b2
860,4
9
69
6.569
428,6404
 
39
b1
883,0
9
69
7.496
434,283
17 Dik Zirgule
40
La
905,7
9
69
8.424
440
18 DÜGAH
41
#1
928,3
9
69
9.351
445,7922
 
42
#2
950,9
10
70
6.183
451,6607
 
43
#3
973,6
10
70
7.110
457,6064
 
44
#4
996,2
10
70
8.037
463,6304
19 Kürdi
45
b4
1.018,9
10
70
8.965
469,7337
20 Dik Kürdi
46
b3
1.041,5
10
70
9.892
475,9174
 
47
b2
1.064,2
11
71
6.724
482,1824
 
48
b1
1.086,8
11
71
7.651
488,5299
21 Segâh
49
Si
1.109,4
11
71
8.578
494,961
22 BUSELİK
50
#1
1.132,1
11
71
9.506
501,4767
 
51
#2
1.154,7
12
72
6.337
508,0782
 
52
#3
1.177,4
12
72
7.265
514,7667
23 Dik Buselik
53
Do
1.200,0
12
72
8.192
521,5431
24 Çargah
Tablo 2: 53 Eşit tamperaman’a göre seslerin Pitchbend, Hz, etkisi içinde bulunduğu 12 eşit tamperamandaki ses ve midi numaraları değerleri görülmekte. (Kalın karakter ile yazılanlar Türk Musikisinde (teorik olarak) kullanılan seslere işaret etmektedir.)
 

 

Barbaros Ali Kaynak

Saz ve Söz
Koma Kavramı ve Türk Musikisi Ses Sistemine Farklı Bir Bakış, Araştırma, Sayı 7


Saz ve Söz Bağımsız Türk Müziği Yayını olarak yazılarımızdan alıntı yapıldığında kaynak belirtilmesini rica ederiz.
www.sazvesoz.net | bilgi@sazvesoz.net